مقصود من از كعبه و بتخانه تواى تو * مقصود تو اى كعبه و بتخانه بهانه « 1 » كه در صورت صحّت مضامين امثال اشعار فوق ، بعثت انبياء زير سئوال مىرود و برخوردهاى رسولان حق تعالى و قتال و جدال ايشان با منحرفان و كافران و مشركان ، محكوم مىشود زيرا براساس اين زعم و پندار ، بت‌پرستان نيز در جستجوى حق‌ّاند و پيامبران را چه كار با ايشان ! و غالباً راحت‌طلبان و بىغيرتان در نكوهش مصلحان غيور و تلاش‌گر هم‌چنين گويند : آنان با مردم چه كار دارند و چرا آنها را به حال خود وانمىگذارند ؟ ! 2 شريعت و طريقت و حقيقت در تبيين اين واژه‌ها ، آيات قرآن ، صريح و روشن است و با هماهنگى و وحدت مفهوم در آن باره ، سخن به ميان آمده است . در حال كه بيان بزرگان تصوف راجع به آنها مختلف است اصولًا شريعت در لغت مشرعه را گويند . « هو موردالشاربه » يعنى : آن ورودگاه حيوان براى نوشيدن آب است و « الشريعه ما شرع‌الله لعباده من‌الدين » « 2 » عنى : شريعت ، همان ايينى است كه خداوند براى بندگان خود در نظر گرفته و قوانينى است كه براى زندگانى انسان ، مقرر فرموده است . قشيرى مىنويسد : شريعت امر به التزام عبوديت كند و حقيقت مشاهده‌ى ربوبيت است . و بعضى گويند : شريعت معرفت سلوك‌الله است و حقيقت ، دوام نظر به سوى اوست و طريقت ، سلوك طريق شريعت ، يعنى عمل به مقتضاى شريعت است . « 3 » سيدحيدر آملى در اصل سوم ، قاعده‌ى نخست درباره‌ى شريعت و طريقت و حقيقت چين مىنويسد : چون بيشتر مردم عصر ، اعم از خواص و عوام مدّعىاند كه شريعت ، با طريقت و آن با حقيقت مغايرند و تصوّر مىكنند كه ميان آن مراتب ، اختلاف حقيقى است و به هر طايفه به ويژه يكتاپرستان موسوم به صوفيه چيزى نسبت مىدهند كه شايسته نيست لذا خواستم حال را آن گونه كه هست و احوال را آن طور كه شايسته و سزاوار است ، براى مردم بيان كنم . بدان كه شريعت نام سُبُل الهى است مشتمل بر اصول ، فروع ، عزيمت‌ها ، رخصت‌ها ، خوب‌ها و خوب‌ترها . و طريقت يعنى : اخذ احتياطآميزترين ، نيكوترين و استوارترين آنها اعم از مرحله‌ى عمل ، قول و يا صفت و حال . و اما حقيقت ، عبارت است از : اثبات چيزى از راه كشف ، عيان ، حال و يا وجدان و به همين سبب گفته شده : شريعت : پرستش خدا و طريقت : درك حضور و حقيقت مشاهده‌ى اوست . على ( ع ) فرمود : الشريعه نهر والحقيقه بحر . . . » شريعت جويبا ر است و حقيقت دريا ، فقها در كرانه‌ى جويبار مىگردند و حكما ، در دريا براى به دست آوردن دُرّ و مرواريد ، غور مىكنند و غوّاضى مىنمايند و عارفان سوار بر كشتىها ، سير مىكنند .

--> ( 1 ) - اصل اشعار از خيالى بخارى است . رك به : شيخ بهايى / كليات 77 ، 1363 بهمن / تهران و ايضاً : ريحانه‌الادب / 2 / 198 . ( 2 ) - جوهرى / الصحاح / 3 / 1236 ، داراالملايين ، بيروت . ( 3 ) - رك به : علىاكبر دهخدا / لغت‌نامه / ماده شرع و شريعت .